Yunanistan’da ve Türkiye’nin batısında yaz aylarında tekrarlayan orman yangınları, yangın bölgesinden onlarca kilometre uzaktaki şehirlerde de hava kalitesini düşürüyor. Duman doğrudan tehlikeli olduğu için değil, içindeki partikül boyutu nedeniyle sağlık sorunu üretiyor.
PM2.5 neden önemli
Yangın dumanının sağlık açısından kritik bileşeni PM2.5 olarak adlandırılan ince partikül maddesi. Çapı insan saç telinden küçük olan bu partiküller üst solunum yollarında tutulmuyor, akciğerin derinine ulaşıyor ve bir bölümü kan dolaşımına geçebiliyor. Araştırmalar PM2.5 maruziyetini kalp damar hastalıkları riski, akciğer fonksiyonlarında azalma ve solunum yolu enfeksiyonlarıyla ilişkilendiriyor.
Kimler risk grubunda
Uluslararası sağlık kurumlarının rehberlerinde risk grubu net tanımlı: 18 yaş altı çocuklar, 65 yaş üstü yetişkinler, astım, KOAH ve akciğer fibrozu gibi solunum hastalığı olanlar, kalp hastaları ve gebeler. Hava kalitesi indeksi kötü seviyeye çıktığında bu gruplar için öneri açık: dışarıda kalınan süreyi kısaltmak ve açık havada fiziksel aktiviteden kaçınmak.
Maske işe yarıyor mu
Dışarı çıkmak zorunluysa N95 ya da FFP2 sınıfı partikül maskeleri öneriliyor; bez ve cerrahi maskeler ince partikülü tutmuyor. Ancak maskenin işe yaraması yüze tam oturmasına bağlı. Burada bir ayrıntı var: solunum hastalığı olanlar için maske solunum eforunu artırabildiği için, hekimler bu gruba maske yerine kapalı alanda kalmayı öneriyor.
Ev içinde ne yapılmalı
Duman yoğunken pencereler kapalı tutuluyor, klima varsa iç hava dolaşımına alınıyor. HEPA filtreli hava temizleyici, iç ortamdaki partikül yükünü düşürmenin en etkili yolu. Süpürme, mum yakma ve sigara gibi iç ortam partikül kaynakları duman günlerinde ayrıca sorun üretiyor.
Belirti çıkarsa
Hava kalitesi nasıl takip edilir
Duman etkisi çıplak gözle değerlendirilemiyor; koku hissedilmese de partikül yükü yüksek olabiliyor. Takip için hava kalitesi indeksi kullanılıyor ve indeks 100’ün üzerine çıktığında hassas gruplar için dışarıda kalınan sürenin kısaltılması öneriliyor. Bölgesel ölçüm istasyonlarının verileri kamuya açık uygulamalardan izlenebiliyor.
Rüzgar yönü belirleyici: yangın bölgesinden onlarca kilometre uzaktaki bir şehir, rüzgarın yönüne göre dumandan doğrudan etkilenebiliyor. Bu yüzden mesafe tek başına güvenlik ölçütü değil.
Öksürük, göğüste sıkışma, nefes darlığı ve gözlerde yanma en sık görülen belirtiler. Astım hastalarında kurtarıcı ilaç ihtiyacının artması, kontrolün bozulduğunun ilk göstergesi oluyor. Belirtiler dinlenmeyle geçmiyorsa ve nefes darlığı ilerliyorsa sağlık kuruluşuna başvurmak gerekiyor. Duman yoğun olan günlerde kronik hastaların ilaçlarını yanlarında bulundurması, tahliye ihtimali olan bölgelerde ayrıca önem taşıyor.
